Toelichting bij de koorwerken Palestrina en Pepping - 12 april 2008

 

Het programma is opgebouwd rond twee miscomposities die allebei een reeds bestaande melodie als thematisch uitgangspunt hebben. In de Renaissance was het zeer gebruikelijk om voor het componeren van een Mis bestaand melodisch materiaal te gebruiken van een oud-kerkelijke hymne, een volksliedje of gregoriaanse gezangen. Zulke Missen werden Parodiemissen genoemd.

Palestrina is uitgegaan van de hymne 'Aeterna Christi Munera', die voorafgaande aan de Mis door de Schola wordt gezongen. De eerste regel van deze 4-regelige hymne wordt gebruikt in het Kyrie (I), Sanctus, Hosanna en Agnus Dei; de tweede regel is te horen in het Christe eleison, Domine Deus Sabaoth en Benedictus en de derde regel in het Kyrie (II) en het Pleni sunt caeli. De vierde regel is identiek aan de eerste regel.

Ernst Pepping gebruikt de gregoriaanse melodie van het Kyrie 'Fons bonitatis', dat later door Luther werd vertaald en bekend is geworden als 'Kyrie Gott Vater in Ewigkeit'. Deze melodie is zeer duidelijk te horen in het Kyrie en in het Gloria waar de tekst 'eleison' door de tenorpartij wordt gezongen. In het Sanctus zijn gedeeltes gebruikt van Jesaja dem Propheten das geschah', het Luthers bewerking van het Sanctus. In het Agnus Dei combineert Pepping de aloude melodie van het Lam Gods met het door de altpartij gezongen Kyrie-motief van 'Fons bonitatis'.

 

Giovanni Pierluigi da Palestrina, zo genoemd naar zijn geboorteplaats Palestrina, was de belangrijkste componist van de 16e eeuw. Hij werkte in Rome o.a. in de St. Pieter, de Sixtijnse Kapel en de Sint-Jan van Lateranen. Bij het Concilie van Trente (1545-1563) werd zijn muziek als toonaangevend gesteld. Zijn motetten blinken uit door een grote mate van evenwicht en lineariteit. De polyfonie bereikte in hem een onbetwist hoogtepunt, de strenge regels van het contrapunt vinden hier hun oorsprong. Hij schreef meer dan 100 missen en 500 motetten en had op deze manier ook grote invloed op liturgisch gebied. De Missa 'Aeterna Christi Munera' componeerde Palestrina aan het eind van zijn leven, de mis werd voor het eerst afgedrukt in de Liber Quintus Missarum (Rome, 1590).

 

Ernst Pepping is in de eerste helft van de 20ste eeuw één van de belangrijkste vernieuwers van de Duitse kerkmuziek, al componeerde hij evenveel wereldlijke als geestelijke muziek. Zo schreef hij naast vocale ook veel instrumentale werken, waaronder drie symfonieën, een Pianoconcert en 'Zwei Orchesterstücke'. Zijn Deutsche Messe 'Kyrie Gott Vater in Ewigkeit' componeerde hij in 1938.

Pepping heeft zich nooit willen laten beïnvloeden door zijn omgeving en heeft dan ook nooit meegedaan met de min of meer kortstondige experimenten van de twaalftoonstechniek, de aleatoriek (toevalsmuziek) en de elektronische muziek. Hij is zijn objectieve, vanuit het contrapunt gedachte componeerwijze altijd trouw gebleven en liet zich daarbij vooral inspireren door de meesters van het contrapunt van de 16e en 17e eeuw. Daarom alleen kan de bewerking van het Credo-lied 'Wir glauben all an einen Gott' van Heinrich Scheidemann zonder problemen goed worden geplaatst in de 'Deutsche Messe' van Ernst Pepping.

 

Hans Jansen